دریافت بسیاری از وام های بانکی به معرفی ضامن، ارائه چک یا سفته، گواهی کسر از حقوق یا وثیقه نیاز دارد. با وجود گسترش اعتبار سنجی و بعضی تسهیلات بدون ضامن، هنوز در بسیاری از طرح ها از متقاضی خواسته می شود یک یا چند ضامن معتبر معرفی کند. اما ضامن بانکی دقیقا چه کسی است و بانک براساس چه معیارهایی او را می پذیرد؟
ضامن بانکی شخصی است که در برابر بانک تعهد می کند اگر وام گیرنده اقساط یا بدهی خود را مطابق قرارداد پرداخت نکرد، مسئولیت تعیین شده در قرارداد ضمانت را بپذیرد. ضمانت یک امضای تشریفاتی یا صرفا کمک دوستانه نیست؛ بلکه می تواند برای ضامن تعهد مالی، محدودیت اعتباری و حتی پیگیری حقوقی ایجاد کند.
شرایط پذیرش ضامن در همه بانک ها یکسان نیست. نوع و مبلغ وام، مدت بازپرداخت، رتبه اعتباری وام گیرنده و ضامن، محل واریز حقوق، نوع استخدام و ضوابط داخلی بانک بر نتیجه اثر می گذارند. بنابراین ممکن است فردی در یک طرح به عنوان ضامن پذیرفته شود، اما برای وامی دیگر شرایط لازم را نداشته باشد. البته وام روی طلا هم می تونه گزینه دیگری هم باشه که ازش استفاده کنید.
ضامن بانکی کیست؟
براساس ماده ۶۸۴ قانون مدنی، عقد ضمان زمانی شکل می گیرد که شخصی مالی را که بر عهده دیگری است، به عهده بگیرد. قانون، این شخص را ضامن و بدهکار اصلی را مدیون یا مضمون عنه می نامد.
در عملیات بانکی، شیوه تنظیم تعهد متفاوت است. ضامن ممکن است قرارداد، چک یا سفته را امضا کند و بعضی قراردادها مسئولیت او و وام گیرنده را در کنار هم قرار می دهند. بنابراین متن قرارداد و اسناد امضا شده اهمیت اصلی را دارند.
شرایط اصلی ضامن برای وام بانکی
۱. داشتن اهلیت قانونی
براساس ماده ۶۸۶ قانون مدنی، ضامن باید برای انجام معامله اهلیت داشته باشد. به زبان ساده، شخص باید بالغ، عاقل، رشید و دارای اختیار قانونی برای پذیرفتن تعهد مالی باشد. فردی که از نظر قانونی امکان تصرف مستقل در امور مالی خود را ندارد، معمولا نمی تواند بدون رعایت الزامات قانونی ضامن شود.
۲. درآمد پایدار و توان پرداخت اقساط
یکی از مهم ترین معیارها، توان مالی ضامن است. بانک بررسی می کند که اگر وام گیرنده اقساط را نپرداخت، آیا درآمد ضامن برای پوشش بدهی کافی است یا خیر. میزان حقوق یا درآمد باید با مبلغ قسط، تعهدات قبلی و هزینه های جاری فرد تناسب داشته باشد.
داشتن درآمد ثابت همیشه به معنای استخدام رسمی دولتی نیست. کارمند بخش خصوصی، بازنشسته، مستمری بگیر، صاحب کسب و کار یا فرد دارای درآمد قابل اثبات نیز ممکن است پذیرفته شود؛ اما مدارک لازم و نحوه ارزیابی هر گروه با سیاست بانک تفاوت دارد.
۳. سابقه اعتباری قابل قبول
بانک سابقه پرداخت بدهی ها و رفتار مالی ضامن را از طریق اعتبار سنجی و استعلام های بانکی بررسی می کند. وجود اقساط معوق، بدهی غیرجاری یا سابقه نامطلوب می تواند احتمال پذیرش را کاهش دهد.
اعتبار سنجی فقط درآمد را نشان نمی دهد. تعداد وام ها، نظم پرداخت اقساط و تعهدات ضمانتی نیز بر ارزیابی ریسک اثر دارند. دستورالعمل تسهیلات خرد بانک مرکزی نیز بر سابقه و امتیاز اعتباری و دریافت تضمین متناسب تاکید دارد.
۴. نداشتن چک برگشتی رفع اثر نشده
چک برگشتی فعال می تواند مانع پذیرش ضامن باشد. اگر مشکل چک حل شده است، فرایند قانونی رفع سوء اثر باید تکمیل و در سامانه بانکی ثبت شود.
۵. نداشتن بدهی معوق بانکی
ضامنی که خود اقساط معوق یا بدهی غیرجاری دارد، از نظر بانک ریسک بالاتری محسوب می شود. حتی اگر درآمد او مناسب باشد، بدحسابی در بازپرداخت تسهیلات قبلی می تواند باعث رد درخواست شود.
۶. کافی بودن ظرفیت ضمانت
هر فرد نمی تواند بدون محدودیت برای تعداد زیادی وام ضمانت کند. بانک مجموع اقساط شخصی، وام های در حال بازپرداخت و تعهدات ناشی از ضمانت های قبلی را بررسی می کند. اگر بخش زیادی از درآمد ضامن درگیر تعهدات دیگر باشد، ممکن است ظرفیت ضمانت جدید کافی تشخیص داده نشود.
۷. ارائه مدارک مورد قبول بانک
ضامن باید بتواند شغل، درآمد و محل سکونت خود را با اسناد معتبر ثابت کند. ناقص بودن مدارک یا تفاوت اطلاعات ارائه شده با استعلام ها می تواند روند تایید را متوقف کند.
ضامن باید کارمند رسمی باشد؟
خیر، هیچ قاعده عمومی وجود ندارد که ضامن تمام وام ها حتما کارمند رسمی دولت باشد. این تصور از آنجا شکل گرفته که حقوق ثابت و امکان ارائه گواهی کسر از حقوق، ارزیابی ریسک را برای بانک ساده تر می کند.
برخی بانک ها برای بعضی وام ها کارمند رسمی، پیمانی، بازنشسته یا حقوق بگیر یک سازمان مورد تایید را ترجیح می دهند. در طرح های دیگر ممکن است کارمند شرکت خصوصی، کاسب دارای جواز، پزشک، وکیل، صاحب شرکت یا فرد دارای گردش حساب مناسب نیز پذیرفته شود.
پذیرش نهایی به دستورالعمل همان وام وابسته است و باید پیش از معرفی ضامن از شعبه استعلام شود.
آیا بازنشسته می تواند ضامن وام شود؟
در بسیاری از طرح ها، بازنشستگان و مستمری بگیران می توانند ضامن شوند؛ به شرط آنکه حقوق دریافتی، سن، سابقه اعتباری و مدارک آنها با ضوابط بانک هماهنگ باشد. ممکن است بانک فیش حقوقی، حکم بازنشستگی یا گواهی کسر از مستمری درخواست کند.
بانک ممکن است برای سن ضامن تا پایان بازپرداخت شرط تعیین کند. بنابراین بازنشسته بودن به تنهایی دلیل پذیرش یا رد نیست.
آیا صاحب شغل آزاد می تواند ضامن شود؟
بله، اما اثبات درآمد برای صاحبان مشاغل آزاد متفاوت است. بانک ممکن است جواز کسب، پرونده مالیاتی، گردش حساب، اسناد مالکیت محل کسب، قراردادهای کاری یا چک معتبر درخواست کند. اگر درآمد در حساب بانکی قابل مشاهده نباشد یا نوسان زیادی داشته باشد، ارزیابی توان پرداخت دشوارتر خواهد بود.
برخی طرح ها فقط ضامن حقوق بگیر می پذیرند. بنابراین فرد دارای شغل آزاد باید قبل از تهیه مدارک، شرایط همان شعبه و محصول تسهیلاتی را استعلام کند.
مدارک مورد نیاز ضامن بانکی
فهرست دقیق مدارک متناسب با بانک و نوع وام تغییر می کند، اما موارد زیر رایج هستند:
- اصل و تصویر کارت ملی و شناسنامه
- نشانی، کد پستی و مدارک محل سکونت
- گواهی اشتغال به کار
- فیش حقوقی جدید
- حکم کارگزینی یا قرارداد استخدام
- گواهی کسر از حقوق، در صورت مطالبه بانک
- حکم و فیش حقوقی بازنشستگی
- جواز کسب یا مدارک فعالیت برای مشاغل آزاد
- گردش حساب چند ماه اخیر
- چک، سفته یا اسناد تعهدآور مورد درخواست
- نتیجه اعتبار سنجی و استعلام بدهی و چک برگشتی
ارائه این مدارک به معنای پذیرش قطعی نیست. بانک پس از بررسی مجموع اطلاعات تصمیم می گیرد.
گواهی کسر از حقوق ضامن چیست؟
گواهی کسر از حقوق نامه ای است که معمولا توسط محل کار یا سازمان پرداخت کننده حقوق صادر می شود. در این نامه، وضعیت اشتغال و میزان حقوق فرد تایید و در صورت تحقق شرایط مندرج، امکان کسر مطالبات از حقوق اعلام می شود.
همه کارفرمایان این گواهی را صادر نمی کنند و همه بانک ها نیز آن را لازم نمی دانند. گواهی اشتغال، فیش حقوقی و گواهی کسر از حقوق مدارک متفاوتی هستند.
چند ضامن برای وام لازم است؟
تعداد ضامن عدد ثابتی ندارد. برخی وام ها بدون ضامن و براساس اعتبار سنجی، واریز حقوق یا وثیقه پرداخت می شوند. بعضی طرح ها یک ضامن و برخی تسهیلات با مبلغ یا ریسک بالاتر، تضامین بیشتری مطالبه می کنند.
در نسخه ابلاغی دستورالعمل تسهیلات خرد، دریافت حداکثر دو مورد وثیقه یا تضمین برای متقاضی دارای سابقه و امتیاز اعتباری مطرح شده است. این عبارت به معنای الزام به دو ضامن نیست؛ چک، سفته و سایر وثایق نیز ممکن است در ترکیب تضمین قرار گیرند.
به دلیل تغییر طرح ها و بخشنامه ها، تعداد ضامن باید در زمان درخواست از بانک استعلام شود.
بیشتر بخوانید: فرق وام و تسهیلات چیست؟ تفاوتهایی که قبل از دریافت باید بدانید
مسئولیت ضامن در صورت پرداخت نکردن اقساط
اگر وام گیرنده اقساط را نپردازد، بانک می تواند براساس قرارداد از ضامن یا سایر تضمین ها برای وصول طلب استفاده کند. تاخیر ممکن است علاوه بر اصل قسط، هزینه ها و مبالغ قراردادی مرتبط را نیز در بر بگیرد.
بدحسابی وام گیرنده می تواند اعتبار ضامن را هم تحت تاثیر قرار دهد و دریافت تسهیلات بعدی را برای او دشوار کند. اگر چک یا سفته داده شده باشد، امکان اقدام از طریق سازوکارهای قانونی آن اسناد نیز وجود دارد.
ماده ۷۰۹ قانون مدنی بیان می کند که ضامن اصولا پس از ادای دین می تواند برای دریافت مبلغ پرداخت شده به مدیون اصلی رجوع کند. با این حال، نحوه رجوع، حدود مسئولیت و مدارک لازم به قرارداد و اوضاع پرونده بستگی دارد.
پیش از ضامن شدن چه نکاتی را بررسی کنیم؟
ضامن باید قبل از امضا، تصمیم را مانند پذیرش یک بدهی احتمالی بررسی کند:
- مبلغ اصل وام، تعداد اقساط و مدت بازپرداخت را ببینید.
- توان واقعی وام گیرنده برای پرداخت اقساط را بررسی کنید.
- متن قرارداد و محدوده مسئولیت خود را کامل بخوانید.
- شرایط وجه التزام، خسارت و هزینه وصول را بررسی کنید.
- هیچ برگه، چک یا سفته سفید امضا تحویل ندهید.
- از قرارداد و اسناد امضا شده نسخه دریافت کنید.
- پس از تسویه، آزاد شدن ضمانت و استرداد اسناد را کتبی پیگیری کنید.
توافق شفاهی با وام گیرنده جای متن قرارداد بانکی را نمی گیرد. اگر مبلغ وام زیاد است یا شروط قرارداد روشن نیست، مشورت حقوقی پیش از امضا می تواند از اختلاف های بعدی جلوگیری کند.
جمع بندی
ضامن بانکی کسی است که مسئولیت مالی مشخصی را در برابر بانک می پذیرد تا ریسک عدم پرداخت وام کاهش یابد. اهلیت قانونی، درآمد قابل اثبات، سابقه اعتباری مناسب، نداشتن بدهی معوق و چک برگشتی و کافی بودن ظرفیت مالی از مهم ترین معیارهای پذیرش ضامن هستند.
کارمند رسمی بودن شرط عمومی و همیشگی نیست. بازنشستگان، کارکنان بخش خصوصی و صاحبان مشاغل آزاد نیز ممکن است با مدارک مناسب پذیرفته شوند. تعداد ضامن و مدارک لازم نیز به نوع وام، رتبه اعتباری و مقررات بانک بستگی دارد.
پیش از ضمانت، قرارداد را کامل بخوانید و فرض کنید ممکن است روزی خودتان مجبور به پرداخت بدهی شوید. ضمانت آگاهانه فقط بر پایه اعتماد انجام نمی شود؛ شناخت مبلغ، مدت، مسئولیت حقوقی و توان بازپرداخت وام گیرنده برای حفظ اعتبار و دارایی ضامن ضروری است.
این مطلب اطلاعات عمومی ارائه می کند و جایگزین بررسی قرارداد یا مشاوره حقوقی درباره پرونده مشخص نیست.
پرسش های متداول
- آیا ضامن می تواند خودش وام داشته باشد؟ بله، داشتن وام به تنهایی مانع ضمانت نیست. بانک بررسی می کند که مجموع اقساط و تعهدات فرد با درآمد او تناسب داشته باشد و اقساط قبلی نیز منظم پرداخت شده باشند.
- آیا ضامن حتما باید در همان بانک حساب داشته باشد؟ این موضوع به طرح و سیاست بانک بستگی دارد. بعضی بانک ها افتتاح حساب یا ثبت اطلاعات ضامن را لازم می دانند و بعضی دیگر فقط مدارک و استعلام های اعتباری را دریافت می کنند.
- آیا می توان پس از دریافت وام ضامن را عوض کرد؟ تعویض ضامن بدون موافقت بانک ممکن نیست. اگر بانک بپذیرد، ضامن جدید باید تمام شرایط را داشته باشد و فرایند جایگزینی و آزاد شدن تعهد ضامن قبلی به صورت رسمی انجام شود.